CIL I 2 , 1518; CIL X, 6470; ILLRP 664:
II.4. I NICIO Y DESARROLLO DE LAS OPERACIONES CENSUALES A NIVEL PROVINCIAL
II.4.3. B ITHYNIA P ONTVS Y LA REGULACIÓN DIRECTA DE LA CENSVRA POR P OMPEYO (63 A C.)
Pero el ejemplo de Sicilia no es el único que muestra la intención de dotar de una organización censitaria coherente a un espacio conquistado y su regulación directa por parte de un magistrado superior. Plinio el Joven nos informa, en diversos puntos de la correspondencia que mantiene con el emperador Trajano, acerca de la actuación de Pompeyo en Bithynia-Pontus al proceder con la organización de la provincia312. Es sabido
312 Plin., Ep., 10, 112: Lex Pompeia, domine, qua Bithyni et Pontici utuntur, eos, qui in bulen a
censoribus leguntur, dare pecuniam non iubet; sed ii, quos indulgentia tua quibusdam civitatibus super legitimum numerum adicere permisit, et singula milia denariorum et bina intulerunt. Anicius deinde Maximus proconsul eos etiam, qui a censoribus legerentur, dumtaxat in paucissimis civitatibus aliud aliis iussit inferre. Superest ergo, ut ipse dispicias, an in omnibus civitatibus certum aliquid omnes, qui deinde buleutae legentur, debeant pro introitu dare; 10, 113: Honorarium decurionatus omnes, qui in quaque civitate Bithyniae decuriones fiunt, inferre debeant necne, in universum a me non potest statui. Id ergo, quod semper tutissimum est, sequendam cuiusque civitatis legem puto, sed verius eos, qui invitati fiunt decuriones, id existimo acturos, ut praestatione ceteris praeferantur; 10, 114: Lege, domine, Pompeia permissum Bithynicis civitatibus ascribere sibi quos vellent cives, dum ne quem earum civitatium, quae sunt in Bithynia. Eadem lege sancitur, quibus de causis e senatu a censoribus eiciantur. Inde me quidam ex censoribus consulendum putaverunt, an eicere deberent eum qui esset alterius civitatis. Ego quia lex sicut ascribi civem alienum vetabat, ita eici e senatu ob hanc causam non iubebat, praeterea, quod affirmabatur mihi in omni civitate plurimos esse buleutas ex aliis civitatibus, futurumque ut multi homines multaeque civitates concuterentur ea parte legis, quae iam pridem consensu quodam exolevisset, necessarium existimavi consulere te, quid servandum putares. Capita legis his litteris subieci; 10, 115: Merito haesisti, Secunde carissime, quid a te rescribi oporteret censoribus consulentibus, an manere
- 154 -
que mediante la lex Pompeia se encargó de definir los límites del gobierno provincial estableciendo unos criterios generales que serían completados posteriormente con los estatutos locales. Instauró los sistemas administrativos romanos en las poleis griegas a partir de una reorganización de los senados locales, una estimación de la cualificación económica necesaria para el acceso a las magistraturas y unas directrices para la ejecución del censo, todo ello siguiendo los métodos romanos tradicionales313. Pompeyo organizó
Bithynia-Pontus en el 63 a.C. y, en lo concerniente al censo, fijó el pago que los
decuriones debían abonar por su representación institucional. Esta iniciativa, en estrecha relación con la renovación de los senados locales o lectio senatus, evaluaba las capacidades contributivas de la población y determinaba la presión fiscal impuesta a los miembros de la aristocracia local quienes, como sector económico preponderante, quedaban expuestos, a través de la actividad censual, a una mayor contribución (Rodríguez Neila 1986a, 69).
Si bien Bithynia-Pontus era una provincia de reciente integración en la órbita administrativa romana, las tempranas reformas pompeyanas muestran un claro deseo de organizarla siguiendo criterios romanos. El establecimiento de los senados locales y la regulación con vistas a cumplir con los requerimientos necesarios para alcanzar las magistraturas así lo demuestran. También lo hacen las medidas adoptadas en relación al censo, aunque el hecho de que fueran directamente reguladas por Pompeyo, sin determinar en ningún caso quiénes deberían hacerse cargo de la elaboración de las listas desde ese momento, invita a pensar que todavía los duunviros o cuatorviros no habrían sido los magistrados investidos con esta excepcional potestad. Esta impronta romana,
deberent in senatu aliarum civitatium, eiusdem tamen provinciae cives. Nam et legis auctoritas et longa consuetudo usurpata contra legem in diversum movere te potuit…
313 Plin., Ep., 10, 79: Cautum est, domine, Pompeia lege quae Bithynis data est, ne quis capiat
magistratum neve sit in senatu minor annorum triginta. Eadem lege comprehensum est, ut qui ceperint magistratum sint in senatu. Secutum est dein edictum divi Augusti, quo permisit minores magistratus ab annis duobus et viginti capere. Quaeritur ergo an, qui minor triginta annorum gessit magistratum, possit a censoribus in senatum legi, et, si potest, an ii quoque, qui non gesserint, possint per eandem interpretationem ab ea aetate senatores legi, a qua illis magistratum gerere permissum est; quod alioqui factitatum adhuc et esse necessarium dicitur, quia sit aliquanto melius honestorum hominum liberos quam e plebe in curiam admitti. Ego a destinatis censoribus quid sentirem interrogatus eos quidem, qui minores triginta annis gessissent magistratum, putabam posse in senatum et secundum edictum Augusti et secundum legem Pompeiam legi, quoniam Augustus gerere magistratus minoribus annis triginta permisisset, lex senatorem esse voluisset qui gessisset magistratum. De iis autem qui non gessissent, quamvis essent aetatis eiusdem cuius illi quibus gerere permissum est, haesitabam; per quod effectum est ut te, domine, consulerem, quid observari velles. Capita legis, tum edictum Augusti litteris subieci; 10, 80: Interpretationi tuae, mi Secunde carissime, idem existimo: hactenus edicto divi Augusti novatam esse legem Pompeiam, ut magistratum quidem capere possent ii, qui non minores duorum et viginti annorum essent, et qui cepissent, in senatum cuiusque civitatis pervenirent. Ceterum non capto magistratu eos, qui minores triginta annorum sint, quia magistratum capere possint, in curiam etiam loci cuiusque non existimo legi posse.
- 155 -
perceptible en el perfil de la magistratura así como en sus competencias concretas, nos permite apreciar una voluntad de promover la vida cívica en toda la provincia, como también se potenció a partir del desarrollo urbano. Y es que Pompeyo tuvo que enfrentarse a una dualidad extrema en el espacio provincial anexionado, donde por un lado la parte correspondiente a Bithynia disponía de una óptima organización cívica, mientras que no sucedía lo mismo en la del Ponto314. En este sentido, tal vez la intención de repoblar las
zonas menos urbanizadas de la provincia guarde relación con lo que Plinio le transmite a Trajano315.
Aunque escasamente documentados, los magistrados quinquennales aparecen en
Bithynia-Pontus durante el Imperio316, donde posiblemente las operaciones también
mantuvieron un ritmo quinquenal, aunque es probable que esta carencia de evidencias se deba a que en ciertas comunidades se siguió empleando el término griego ‘τιμηταί’ para hacer referencia a quienes se hacían cargo de las operaciones, asimilando así las atribuciones a una titulatura preexistente (Le Teuff 2014, 85).
II.4.4.LOS MAGISTRADOS QVINQVENNALES EN LAS PROVINCIAE OCCIDENTALES: CONTEXTO